Zapobieganie powstawaniu odpadów to środki stosowane, zanim produkt, materiał lub substancja staną się odpadami (art. 3 ust. 1 pkt 33 ustawy o odpadach). Mają one zmniejszać ilość odpadów, ich negatywne oddziaływanie na środowisko i zdrowie ludzi albo zawartość substancji niebezpiecznych w materiałach i produktach.
Stan prawny na: 2026-10-18
Definicja z ustawy o odpadach
Pojęcie zdefiniowano w art. 3 ust. 1 pkt 33 ustawy z dnia 14 grudnia 2012 r. o odpadach. Zapobieganie powstawaniu odpadów to środki zastosowane w odniesieniu do produktu, materiału lub substancji, zanim staną się one odpadami, zmniejszające:
- ilość odpadów, w tym również przez ponowne użycie lub wydłużenie okresu dalszego używania produktu,
- negatywne oddziaływanie wytworzonych odpadów na środowisko i zdrowie ludzi,
- zawartość substancji niebezpiecznych w materiałach i produktach.
Definicja wymienia więc trzy odrębne kierunki działania: mniej odpadów, mniejszy szkodliwy wpływ odpadów i mniej substancji niebezpiecznych.
Co ta definicja oznacza w praktyce?
Kluczowe są słowa „zanim staną się one odpadami”. Środek zapobiegawczy dotyczy rzeczy, która jeszcze odpadem nie jest. Z samej definicji wynika więc, że zbieranie, transport czy przetwarzanie (w tym sortowanie) tego, co już jest odpadem, to nie jest zapobieganie, lecz gospodarowanie odpadami w rozumieniu art. 3 ust. 1 pkt 2 ustawy o odpadach.
W firmie przykładem takich środków mogą być (to ilustracje praktyczne, a nie lista z przepisu):
- zamawianie materiałów w ilościach dopasowanych do faktycznego zużycia, żeby nie powstawały przeterminowane zapasy,
- naprawa i serwis sprzętu zamiast jego wymiany, co wydłuża okres dalszego używania produktu,
- opakowania zwrotne lub wielokrotnego użytku zamiast jednorazowych,
- zastąpienie materiału zawierającego substancje niebezpieczne takim, który ich nie zawiera lub zawiera mniej.
Zapobieganie, ponowne użycie i recykling – czym się różnią?
Ustawa o odpadach definiuje te trzy pojęcia osobno, a w praktyce łatwo je mylić. Poniższa tabela porządkuje różnice.
| Pojęcie | Co oznacza w ustawie | Podstawa prawna |
|---|---|---|
| Zapobieganie powstawaniu odpadów | środki zastosowane wobec produktu, materiału lub substancji, zanim staną się odpadami | art. 3 ust. 1 pkt 33 ustawy o odpadach |
| Ponowne użycie | wykorzystywanie produktów lub części produktów niebędących odpadami ponownie do tego samego celu, do którego były przeznaczone | art. 3 ust. 1 pkt 18 ustawy o odpadach |
| Recykling | odzysk, w ramach którego odpady są ponownie przetwarzane na produkty, materiały lub substancje wykorzystywane w pierwotnym celu lub innych celach; obejmuje ponowne przetwarzanie materiału organicznego, ale nie obejmuje odzysku energii i ponownego przetwarzania na materiały, które mają być wykorzystane jako paliwa lub do prac ziemnych | art. 3 ust. 1 pkt 23 ustawy o odpadach |
Z porównania wynika kilka wniosków:
- Ponowne użycie jest jednym ze sposobów zapobiegania. Definicja zapobiegania wprost wymienia ponowne użycie wśród środków zmniejszających ilość odpadów.
- Ponowne użycie dotyczy rzeczy, które nie są odpadami. Produkt używany ponownie do tego samego celu nie stał się wcześniej odpadem.
- Recykling dotyczy odpadów. To odzysk, w którym odpady są przetwarzane ponownie, więc następuje już po tym, jak rzecz stała się odpadem – inaczej niż przy zapobieganiu.
Przykład z firmy
Firma produkcyjna dostaje komponenty w jednorazowych opakowaniach, które po rozpakowaniu trafiają do odpadów. Po zmianie umowy z dostawcą komponenty przyjeżdżają w opakowaniach zwrotnych, które wracają do dostawcy i służą do tego samego celu. Opakowania nie stają się odpadem, więc mamy do czynienia z ponownym użyciem, a zarazem ze środkiem, który zmniejsza ilość odpadów – czyli z zapobieganiem w rozumieniu art. 3 ust. 1 pkt 33. Gdyby natomiast te same opakowania trafiły do kosza, a potem zostały przetworzone na nowy materiał, byłby to recykling odpadów.
Co z tego wynika dla firmy?
Przepis z art. 3 definiuje pojęcie – sam w sobie nie mówi, jakie obowiązki ma konkretna firma. Te zależą od rodzaju działalności i wytwarzanych odpadów i wynikają z innych przepisów. Dlatego dobrym następnym krokiem jest ustalenie, jakie odpady wytwarzasz i jakie obowiązki się z nimi wiążą:
1. Ustal, jakie odpady powstają w Twojej firmie – pomoże w tym poradnik jak dobrać kod odpadu.
2. Sprawdź, czy jesteś wytwórcą odpadów – zobacz BDO dla wytwórców odpadów.
3. Jeśli odpady powstają u klienta podczas Twojej usługi, rozstrzygnij, kto jest ich wytwórcą.
4. Gdy dopiero poznajesz system, zacznij od wyjaśnienia, czym jest BDO.
Stosowanie środków zapobiegawczych nie zmienia tego, że odpady, które mimo to powstaną, trzeba traktować zgodnie z przepisami o gospodarowaniu odpadami.
Najczęstsze pytania
Czy recykling jest zapobieganiem powstawaniu odpadów?
Nie. Zapobieganie to środki stosowane wobec produktu, materiału lub substancji, zanim staną się one odpadami (art. 3 ust. 1 pkt 33 ustawy o odpadach). Recykling to odzysk, w ramach którego odpady są ponownie przetwarzane na produkty, materiały lub substancje (art. 3 ust. 1 pkt 23 ustawy o odpadach) – dotyczy więc rzeczy, które już są odpadami.
Podstawa prawna i źródła
- Ustawa z dnia 14 grudnia 2012 r. o odpadach, art. 3 ust. 1 pkt 18, 23 i 33 – tekst jednolity ustawy o odpadach w Internetowym Systemie Aktów Prawnych (ELI).
Jak możemy pomóc
Jeśli Twoja firma wytwarza odpady i nie masz pewności, jak prawidłowo rozliczyć je w BDO, pomagamy uporządkować dane i przygotować dokumenty. Zobacz naszą usługę: Sprawozdanie odpadowe.
Masz pytania o rejestrację BDO lub aktualizację wpisu? Skontaktuj się z naszym ekspertem — bezpłatnie.
Sprawdź obowiązki BDO →
